Kunst kijken op een winderig fort

Door SANDRA HEERMA VAN VOSS (NRC handelsblad 2000)

IJMUIDEN, 27 JUNI. `Let op! Zorg voor warme kleding en stevig schoeisel. Houd kleine kinderen aan de hand, het fort kent gevaarlijke plaatsen. Blijf op de bestaande paden.' Wie Fort Lux, een beeldende kunst-manifestatie op het Forteiland bij de haven van IJmuiden, wil bekijken, doet er goed aan deze strenge handregels ter harte nemen. Op het fort is het koud, het waait er keihard, en om de kunstwerken te vinden moet je je blindelings een weg banen door reeksen van donkere kamers en gangen, verspreid over drie etages. Het ontcijferen van de `carte routiŤre et artistique' die bij de ingang wordt uitgedeeld is, ondanks de fraaie en heldere vormgeving door ontwerpersduo The Stone Twins, toch nog erg tijdrovend. Bovendien heeft het wel iets om je zonder hulp in het avontuur te storten.

Het Fort van IJmuiden werd tussen 1881 en 1884 gebouwd als zelfstandig onderdeel van de Stelling van Amsterdam, een ring van forten en versterkingen rond de hoofdstad. Het fort heeft de vorm van een driehoek, met de brede kant naar zee, en ligt sinds 1929 los van het vasteland. De laatste keer dat het deel uitmaakte van een verdedigingslinie was tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen Hitler het inlijfde bij zijn Atlantik-wall. Nu is het een historisch monument en houdt het maritiem opleidingsinstituut IMTIN er `veiligheids- en managementtrainingen', zo valt op de kaart te lezen. Vorig jaar maakte Firma Rieks Swarte een tentoonstelling annex toneelstuk op het fort en kreeg het voor het eerst een tijdelijke culturele bestemming. De opdracht aan de 13 deelnemers van dit jaar luidde om er een `immateriŽel kunstwerk' te maken, een licht-, geluid- of beeldprojectie.

Je moet als kunstenaar van goeden huize komen om op zo'n overdonderende locatie de aandacht te trekken met je werk. Het lukt de deelnemers niet allemaal. De bijdragen van Paul Panhuysen bijvoorbeeld zijn te iel om echt indruk te maken. In een open, ronde schacht van het fort, waar je je een diepe waterput of zelfs een galg zou kunnen voorstellen, heeft hij 48 pannetjes aan draadjes opgehangen met geluidchips erin die reageren op het zonlicht. De pannetjes brengen een geluid voort dat precies lijkt op dat van een kolonne krekels op een warme zomeravond in Frankrijk - prettig om te horen, maar wat bedoelt de kunstenaar ermee, en waarom heet dit werk `De Kleine Zielen', naar de boeken van Couperus? De 16 vitrinekastjes met tekeningetjes, luciferdoosjes en andere voorwerpjes die door Panhuysen ergens binnen zijn opgehangen, vallen in het niet tegen de robuuste bakstenen muren erachter.

Geluidskunstenares Cilia Erens heeft het slimmer aangepakt. Ze nam een reeks geluiden uit de omgeving van het fort op, en plakte de fragmenten achter elkaar als `geluidspanorama'. De bedoeling is dat je met een koptelefoon via een steile trap naar buiten klimt, om dan bovenop het fort de combinatie van Erens' geluiden en het werkelijke uitzicht op boten, zee en stad tot je te nemen. `What's your last port of call', klinkt het, terwijl je naar de haven kijkt, maar je hoort ook muziek in een cafť en een wc die wordt doorgetrokken - het dagelijks leven, zoals zich dat achter de deuren van de huisjes ver weg moet afspelen. Zelfs door de gierende wind zijn de geluiden nog helder te horen.

Een mooi, stoer videokunstwerk dat goed bij het fort past is dat van Peter Bogers. In zes achtereenvolgende kamers zijn televisietoestellen op simpele houten tafels gezet. Op elk toestel verkondigt een vertegenwoordiger van een bepaald land zijn politieke visie: een bebaarde Arabier, een felle Ier, een gepassioneerde Zuid-Amerikaanse. Het is een gekrakeel van jewelste, totdat aan alle sprekers tegelijk een paar minuten het zwijgen wordt opgelegd - hun monden bewegen in super slow motion, zonder geluid. Het gedruppel wat dan hoorbaar wordt leek een onderdeel van het kunstwerk, maar het bleek te komen van nog altijd functionerende `druipkokers' van weleer, waarin de regen werd opgevangen om de manschappen op Fort IJmuiden permanent van drinkwater te voorzien.

Zo steken kunst en locatie elkaar op `Fort Lux' naar de kroon. Het is meer een confrontatie dan een samensmelten, zoals de organisatoren misschien voor ogen stond. Subtiele artistieke statements gaan verloren, duidelijke ideeŽn blijven overeind. Maar alleen al het bootreisje naar het eiland, in een ronkend sloepje dat `Giel' heet, maakt een bezoek aan `Fort Lux' de moeite waard.

 

††††††††††††††††††††††††† << Back